Trong các phương pháp điều trị sỏi thận ít xâm lấn hiện nay, nội soi niệu quản ống mềm tán sỏi laser (RIRS – Retrograde Intrarenal Surgery) được xem là một bước tiến quan trọng nhờ khả năng tiếp cận linh hoạt vào sâu bên trong thận mà không cần bất kỳ vết mổ nào trên cơ thể.

RIRS là gì?

RIRS là kỹ thuật đưa một ống nội soi mềm, có thể uốn cong linh hoạt theo nhiều hướng, đi ngược dòng qua đường tiết niệu tự nhiên để tiếp cận trực tiếp viên sỏi nằm trong hệ thống đài bể thận. Sau khi tiếp cận, bác sĩ dùng năng lượng laser tán sỏi thành các mảnh vụn rất nhỏ, gần như bụi mịn, giúp mảnh sỏi dễ dàng đào thải tự nhiên qua đường tiểu.

Vì sao ống soi "mềm" lại quan trọng?

Khác với ống nội soi cứng chỉ tiếp cận được niệu quản và một phần thận, ống soi mềm có khả năng uốn cong linh hoạt lên tới các đài thận khó tiếp cận nhất. Nhờ vậy RIRS mở rộng đáng kể phạm vi điều trị ít xâm lấn cho sỏi thận.

RIRS phù hợp với những trường hợp nào?

• Sỏi thận kích thước vừa (thường dưới 20mm), kể cả sỏi ở vị trí khó như đài dưới thận
• Sỏi niệu quản đoạn trên di chuyển lên thận
• Người bệnh có rối loạn đông máu hoặc không phù hợp phẫu thuật xâm lấn nhiều
• Trường hợp cần tránh tạo đường hầm qua da (khác với Mini-PCNL)

Ưu điểm của phương pháp

• Không có vết mổ ngoài da, thẩm mỹ tối đa
• Ít đau, hồi phục nhanh, nhiều trường hợp có thể xuất viện trong 24-48 giờ
• Tiếp cận được các vị trí sỏi khó trong thận
• Có thể xử lý đồng thời nhiều viên sỏi trong cùng một lần can thiệp

RIRS so với Mini-PCNL: nên chọn phương pháp nào?

RIRS thường ưu tiên cho sỏi kích thước vừa, không cần tạo đường hầm qua da. Mini-PCNL phù hợp hơn với sỏi lớn, sỏi san hô, khối lượng sỏi nhiều cần lấy sạch trong một lần. Quyết định cuối cùng cần dựa trên đánh giá trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu qua hình ảnh CT hệ tiết niệu.

---

Bài viết được biên soạn bởi ThS.BS Nguyễn Tân Cương, chuyên khoa Tiết niệu – Nam khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TPHCM. Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ.

Với những viên sỏi thận kích thước lớn hoặc sỏi san hô phức tạp, các phương pháp ít xâm lấn như tán sỏi ngoài cơ thể hay nội soi niệu quản đôi khi không xử lý triệt để trong một lần. Đây là lúc phương pháp lấy sỏi thận qua da đường hầm nhỏ (Mini-PCNL) phát huy vai trò.

Mini-PCNL là gì?

Mini-PCNL (Mini Percutaneous Nephrolithotomy) là kỹ thuật lấy sỏi thận qua một đường hầm nhỏ tạo trực tiếp qua da vùng hông lưng vào thận, thay vì đi qua đường tiết niệu tự nhiên. Bác sĩ dùng ống nội soi đường kính nhỏ đưa vào đúng vị trí sỏi, tán vụn bằng laser hoặc siêu âm rồi hút/gắp sỏi ra ngoài qua chính đường hầm đó.

So với PCNL tiêu chuẩn, Mini-PCNL sử dụng đường hầm nhỏ hơn đáng kể, giúp giảm chảy máu, giảm đau sau mổ và rút ngắn thời gian nằm viện.

Khi nào cần chỉ định Mini-PCNL?

• Sỏi thận kích thước lớn (thường trên 20mm)
• Sỏi san hô (staghorn), sỏi lấp đầy nhiều đài thận
• Sỏi đã điều trị bằng tán sỏi ngoài cơ thể hoặc nội soi niệu quản nhưng không hiệu quả
• Một số trường hợp bất thường giải phẫu đường tiết niệu

Quy trình thực hiện

1. Người bệnh được gây mê, xác định chính xác vị trí sỏi qua siêu âm/X-quang trong lúc mổ
2. Bác sĩ tạo một đường hầm nhỏ qua da vào đúng đài thận chứa sỏi
3. Đưa ống nội soi qua đường hầm, tiếp cận trực tiếp viên sỏi
4. Dùng năng lượng laser hoặc siêu âm tán vụn sỏi, hút hoặc gắp mảnh sỏi ra ngoài

Ưu điểm so với mổ mở lấy sỏi truyền thống

• Vết mổ rất nhỏ (thường dưới 1cm)
• Giảm đau, giảm mất máu sau mổ
• Thời gian nằm viện và hồi phục nhanh hơn đáng kể
• Bảo tồn tối đa mô thận lành

Mini-PCNL có phù hợp với mọi người bệnh không?

Không phải trường hợp nào cũng chỉ định Mini-PCNL. Quyết định phương pháp điều trị phụ thuộc vào kích thước, vị trí, số lượng sỏi, cấu trúc giải phẫu thận và tình trạng sức khỏe tổng quát. Người bệnh cần được thăm khám, chụp CT hệ tiết niệu để bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu đánh giá.

---

Bài viết được biên soạn bởi ThS.BS Nguyễn Tân Cương, chuyên khoa Tiết niệu – Nam khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TPHCM. Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ.

Sỏi thận có thể được phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe định kỳ, hoặc được chẩn đoán khi người bệnh đến khám vì cơn đau quặn thận. Dù ở tình huống nào, việc chẩn đoán chính xác vị trí, kích thước và số lượng sỏi là bước quan trọng để quyết định hướng điều trị phù hợp.

Khi nào cần đi chẩn đoán?

• Có triệu chứng đau vùng hông lưng, tiểu máu, tiểu buốt
• Khám sức khỏe định kỳ, siêu âm bụng phát hiện tình cờ
• Có tiền sử gia đình bị sỏi thận, muốn tầm soát chủ động

Siêu âm bụng

Là phương tiện chẩn đoán hình ảnh phổ biến, an toàn, không nhiễm xạ, chi phí hợp lý. Siêu âm giúp phát hiện sỏi thận, đánh giá mức độ ứ nước của thận, nhưng có thể hạn chế trong việc phát hiện sỏi nhỏ ở niệu quản.

CT scan hệ tiết niệu

CT scan không cản quang là phương tiện có độ chính xác cao nhất để phát hiện sỏi thận, sỏi niệu quản — kể cả những viên sỏi rất nhỏ mà siêu âm có thể bỏ sót. CT cũng cho biết chính xác kích thước, vị trí, mật độ của sỏi.

Xét nghiệm nước tiểu

Giúp phát hiện tình trạng nhiễm khuẩn tiết niệu đi kèm, tình trạng tiểu máu vi thể, và có thể gợi ý loại sỏi thông qua độ pH nước tiểu.

Xét nghiệm máu

Đánh giá chức năng thận hiện tại, nồng độ canxi, axit uric trong máu — hỗ trợ tìm nguyên nhân và đánh giá mức độ ảnh hưởng của sỏi đến chức năng thận.

Phân tích thành phần sỏi

Nếu sỏi đã được lấy ra, nên gửi mẫu sỏi đi phân tích thành phần hóa học để xác định chính xác loại sỏi, từ đó có chiến lược phòng ngừa tái phát phù hợp.

Quy trình chẩn đoán thường gặp

1. Thăm khám lâm sàng, hỏi bệnh sử và triệu chứng
2. Siêu âm bụng (bước đầu, sàng lọc)
3. CT scan hệ tiết niệu nếu cần đánh giá chi tiết hơn
4. Xét nghiệm máu và nước tiểu bổ sung

---

Bài viết được biên soạn bởi ThS.BS Nguyễn Tân Cương, chuyên khoa Tiết niệu – Nam khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TPHCM. Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ.

Không phải mọi trường hợp sỏi thận đều cần phẫu thuật ngay. Với nhiều người bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định điều trị nội khoa trước — nghĩa là theo dõi, hỗ trợ để sỏi tự đào thải theo đường tiểu tự nhiên.

Khi nào có thể chờ sỏi tự ra?

Việc chờ đợi chỉ phù hợp khi đồng thời đáp ứng các điều kiện:

• Cơn đau đã được kiểm soát tốt bằng thuốc giảm đau
• Không có dấu hiệu nhiễm khuẩn (không sốt)
• Thận chưa bị tắc nghẽn nặng
• Kích thước sỏi nhỏ, khả năng tự ra cao

Thông thường, người bệnh có thể chờ đợi khoảng 4-6 tuần để sỏi tự tống xuất ra ngoài, với điều kiện các yếu tố trên đều thuận lợi.

Cần làm gì trong thời gian chờ đợi?

• Uống nhiều nước để hỗ trợ sỏi di chuyển
• Dùng thuốc giảm đau theo chỉ định khi có cơn đau
• Theo dõi các dấu hiệu bất thường: sốt, đau tăng dần, bí tiểu

Thuốc hỗ trợ tống xuất sỏi

Một số loại thuốc có thể được bác sĩ kê để hỗ trợ quá trình đào thải sỏi tự nhiên. Phổ biến nhất là nhóm thuốc chẹn alpha (như tamsulosin), có tác dụng làm giãn cơ trơn niệu quản, giúp sỏi di chuyển xuống dễ dàng hơn.

Lưu ý quan trọng: các loại thuốc "tan sỏi" nói chung hầu như không có đủ bằng chứng khoa học cho hầu hết các loại sỏi. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc không rõ nguồn gốc.

Khi nào cần chuyển sang can thiệp thay vì tiếp tục chờ?

Nếu sau thời gian theo dõi hợp lý mà sỏi vẫn không di chuyển, hoặc xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo, bác sĩ sẽ chuyển hướng sang các phương pháp can thiệp phù hợp.

---

Bài viết được biên soạn bởi ThS.BS Nguyễn Tân Cương, chuyên khoa Tiết niệu – Nam khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TPHCM. Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ.

Sỏi thận và sỏi niệu quản là bệnh lý phổ biến nhất của đường tiết niệu, chiếm khoảng 10-15% dân số Việt Nam từng mắc phải ít nhất một lần trong đời. Điều đáng lo ngại là bệnh thường diễn tiến âm thầm — nhiều người mang sỏi nhiều năm mà không hề biết, cho đến khi sỏi gây tắc nghẽn, nhiễm khuẩn hoặc tổn thương thận không hồi phục.

Sỏi thận hình thành như thế nào?

Nước tiểu chứa nhiều chất khoáng và muối hòa tan như canxi, oxalat, phosphat, axit uric... Khi nồng độ các chất này trong nước tiểu tăng quá cao — thường do uống không đủ nước — chúng kết tinh lại thành các hạt nhỏ, dần dần lớn lên thành sỏi.

Sỏi có thể nằm yên trong thận nhiều năm không gây triệu chứng gì, nhưng cũng có thể di chuyển xuống niệu quản (ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang). Khi kẹt tại niệu quản, sỏi làm tắc dòng nước tiểu, gây ra cơn đau quặn thận dữ dội — đây là một trong những cơn đau được xem là dữ dội nhất mà con người có thể trải qua.

Các loại sỏi thường gặp

• Sỏi canxi oxalat/phosphat: phổ biến nhất, chiếm khoảng 70-80% các trường hợp
• Sỏi axit uric: liên quan đến chế độ ăn giàu đạm, bệnh gout
• Sỏi struvite (sỏi nhiễm khuẩn): hình thành do nhiễm trùng tiết niệu tái phát, có thể phát triển rất nhanh thành sỏi san hô
• Sỏi cystine: hiếm gặp, liên quan đến rối loạn di truyền

Triệu chứng nhận biết sỏi thận, sỏi niệu quản

Nhiều trường hợp sỏi thận không gây triệu chứng gì và chỉ được phát hiện tình cờ khi siêu âm bụng vì lý do khác. Khi sỏi gây tắc nghẽn hoặc di chuyển, người bệnh có thể gặp:

• Đau quặn vùng hông lưng, lan xuống bụng dưới hoặc bẹn
• Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu ra máu
• Buồn nôn, nôn kèm theo cơn đau
• Sốt, ớn lạnh — dấu hiệu cảnh báo nhiễm khuẩn kèm tắc nghẽn, cần cấp cứu ngay
• Nước tiểu đục, có mùi bất thường

Yếu tố nguy cơ

Yếu tố quan trọng nhất là thiếu nước: khi cơ thể không được cung cấp đủ nước, nước tiểu bị cô đặc, tạo điều kiện thuận lợi cho tinh thể kết tụ thành sỏi. Bên cạnh đó còn có:

• Tiền sử gia đình có người bị sỏi thận
• Chế độ ăn nhiều đạm động vật, muối, hoặc thực phẩm giàu oxalat
• Béo phì, ít vận động
• Một số bệnh lý đường ruột: viêm ruột, rối loạn hấp thu, tiêu chảy mạn tính
• Nghề nghiệp thường xuyên làm việc trong môi trường nóng, đổ mồ hôi nhiều mà không bù đủ nước

Khi nào cần điều trị, khi nào có thể theo dõi?

Sỏi nhỏ hơn 5mm, chưa gây tắc nghẽn hay nhiễm trùng: thường có thể tự đào thải theo đường tiểu, người bệnh cần uống đủ nước (khoảng 2-3 lít/ngày) và theo dõi định kỳ.
Sỏi từ 5-10mm: khả năng tự ra thấp hơn, bác sĩ có thể chỉ định thuốc hỗ trợ tống sỏi hoặc can thiệp tùy vị trí.
Sỏi trên 10mm, gây tắc nghẽn, nhiễm khuẩn hoặc đau tái phát nhiều lần: cần can thiệp bằng các phương pháp ít xâm lấn như tán sỏi ngoài cơ thể, nội soi niệu quản tán sỏi laser, nội soi ống mềm, hoặc lấy sỏi thận qua da.

Phòng ngừa tái phát

Sỏi thận có tỷ lệ tái phát khá cao nếu không thay đổi thói quen sinh hoạt sau điều trị:

• Uống đủ nước mỗi ngày, đảm bảo lượng nước tiểu trong khoảng 2-2,5 lít/ngày
• Giảm muối, giảm đạm động vật trong khẩu phần ăn
• Hạn chế thực phẩm giàu oxalat nếu bác sĩ xác định loại sỏi liên quan
• Kiểm soát cân nặng, tăng cường vận động
• Tái khám định kỳ, đặc biệt nếu có tiền sử sỏi tái phát nhiều lần hoặc sỏi struvite

Khi nào cần đi khám ngay?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế chuyên khoa Tiết niệu ngay khi có: đau quặn thận dữ dội không giảm, sốt kèm đau hông lưng, tiểu ra máu rõ, hoặc bí tiểu hoàn toàn.

---

Bài viết được biên soạn bởi ThS.BS Nguyễn Tân Cương, chuyên khoa Tiết niệu – Nam khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TPHCM. Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ.

Bài viết liên quan

• Điều trị nội khoa sỏi thận: chờ sỏi tự ra và thuốc hỗ trợ
• Tán sỏi ngoài cơ thể (ESWL) là gì?
• Nội soi niệu quản tán sỏi laser (URS) hoạt động ra sao?
• Nội soi ống mềm tán sỏi laser (RIRS): khi nào nên chọn?
• Lấy sỏi thận qua da đường hầm nhỏ (Mini-PCNL) là gì?
• Làm thế nào chẩn đoán sỏi thận? Siêu âm, CT, xét nghiệm

Nguồn tham khảo

• Mayo Clinic – Kidney stones: Symptoms and causes
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) – Kidney Stones
• European Association of Urology (EAU) – Guidelines on Urolithiasis

Sau khi phẫu thuật hoặc nội soi tán sỏi, nhiều người bệnh được đặt một ống thông niệu quản (ống JJ/DJ) và không khỏi thắc mắc: ống này để làm gì, có đau không, và cần lưu ý gì trong thời gian mang ống.

Ống thông DJ niệu quản là gì?

Ống thông niệu quản (ureteral stent) là một ống nhựa dẻo, dài khoảng 22-30cm ở người lớn, được đặt xuyên suốt từ thận xuống bàng quang. Hai đầu ống cuộn tròn hình chữ J để giữ ống cố định đúng vị trí, không bị tuột ra ngoài.

Vì sao cần đặt ống thông sau điều trị sỏi thận?

• Giúp nước tiểu lưu thông dễ dàng từ thận xuống bàng quang trong lúc niệu quản còn phù nề
• Giảm nguy cơ tắc nghẽn do niêm mạc phù, mảnh sỏi vụn hoặc cục máu đông
• Hỗ trợ niệu quản mau lành, phòng ngừa biến chứng hẹp niệu quản
• Giúp các mảnh sỏi nhỏ còn sót lại dễ dàng thoát ra ngoài sau phẫu thuật

Những điều cần biết khi mang ống thông

Trong thời gian mang ống, người bệnh có thể gặp một số cảm giác bình thường, không đáng lo ngại nếu ở mức độ nhẹ:

• Cảm giác buồn tiểu thường xuyên hơn, tiểu gấp
• Tiểu có thể hơi buốt hoặc lẫn ít máu
• Đau âm ỉ vùng hông lưng hoặc bụng dưới, nhất là khi đi tiểu

Cách chăm sóc tại nhà

• Uống đủ nước mỗi ngày (trừ khi bác sĩ có chỉ định khác)
• Tránh vận động mạnh, chạy nhảy, mang vác nặng
• Vệ sinh vùng kín sạch sẽ, đúng cách để phòng nhiễm khuẩn ngược dòng
• Uống thuốc giảm đau, kháng viêm theo đúng chỉ định

Dấu hiệu cần đi khám lại ngay

• Sốt cao, ớn lạnh
• Đau dữ dội vùng hông lưng không giảm khi dùng thuốc
• Tiểu ra máu nhiều, kéo dài
• Bí tiểu hoàn toàn, không tiểu được

Khi nào cần rút ống thông?

Thời gian mang ống thông tùy thuộc vào tình trạng cụ thể, thường được bác sĩ hẹn lịch rút sau vài ngày đến vài tuần. Người bệnh không nên tự ý để ống thông quá lâu mà không tái khám.

---

Bài viết được biên soạn bởi ThS.BS Nguyễn Tân Cương, chuyên khoa Tiết niệu – Nam khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TPHCM. Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ.

Bài viết liên quan

• Sỏi thận và sỏi niệu quản: Nguyên nhân, triệu chứng, cách trị
• Tán sỏi ngoài cơ thể (ESWL) là gì? Ưu và nhược điểm
• Nội soi niệu quản tán sỏi laser (URS) hoạt động ra sao?

Nguồn tham khảo

• Mayo Clinic. Ureteral stent placement - Mayo Clinic
• European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Urolithiasis

Tán sỏi ngoài cơ thể (ESWL – Extracorporeal Shock Wave Lithotripsy) là một trong những phương pháp điều trị sỏi thận ít xâm lấn ra đời sớm nhất và vẫn được sử dụng phổ biến hiện nay nhờ tính đơn giản, không cần rạch mổ hay đưa dụng cụ vào cơ thể.

ESWL hoạt động như thế nào?

Máy tán sỏi tạo ra các sóng xung động từ bên ngoài cơ thể, được định vị chính xác vào viên sỏi bằng hình ảnh X-quang hoặc siêu âm. Các sóng xung động này bắn liên tục, hội tụ vào sỏi, làm sỏi vỡ dần thành nhiều mảnh nhỏ. Những mảnh sỏi nhỏ này sau đó sẽ tự di chuyển và đào thải ra ngoài theo đường tiểu.

ESWL phù hợp với ai?

Phương pháp này phù hợp nhất với sỏi thận hoặc sỏi niệu quản kích thước nhỏ đến trung bình, vị trí thuận lợi. ESWL không hiệu quả với một số loại sỏi cứng như sỏi cystine, hoặc sỏi kích thước quá lớn.

Quy trình thực hiện

Vì sóng xung động có thể gây khó chịu, thủ thuật thường cần kiểm soát đường thở và trong một số trường hợp cần tiền mê hoặc dùng thuốc an thần. Bác sĩ theo dõi vị trí sỏi liên tục trên màn hình trong suốt quá trình.

Ưu điểm

• Không cần rạch mổ, không đưa dụng cụ vào cơ thể
• Có thể thực hiện ngoại trú, người bệnh về nhà ngay trong ngày
• Thời gian hồi phục nhanh, thường trở lại sinh hoạt bình thường sau 2-3 ngày

Sau khi tán sỏi cần lưu ý gì?

Sau ESWL, người bệnh cần dùng dụng cụ lọc nước tiểu để thu lại các mảnh sỏi khi đi tiểu, gửi đi phân tích thành phần. Cần uống nhiều nước để hỗ trợ đào thải các mảnh sỏi vụn.

ESWL có nhược điểm gì?

Do sỏi chỉ được làm vỡ thành mảnh nhỏ chứ không được lấy ra ngay, một số trường hợp cần nhiều lần tán sỏi mới đạt hiệu quả sạch sỏi hoàn toàn.

---

Bài viết được biên soạn bởi ThS.BS Nguyễn Tân Cương, chuyên khoa Tiết niệu – Nam khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TPHCM. Nội dung mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ.

Bài viết liên quan

• Sỏi thận và sỏi niệu quản: nguyên nhân, triệu chứng, cách trị
• Nội soi niệu quản tán sỏi laser (URS) hoạt động ra sao?
• Sỏi thận có tự hết không? Khi nào bắt buộc phải mổ?
• Chi phí tán sỏi thận, sỏi niệu quản bằng laser phụ thuộc vào đâu?

Nguồn tham khảo

• Mayo Clinic – Kidney stones: Diagnosis and treatment
• European Association of Urology (EAU) – Guidelines on Urolithiasis